धामारी - क्रांतीच्या पाऊलखुणा जपणारे गाव - धामारी

Image may contain: one or more people and outdoor१८५७ च्या स्वातंत्र्य समरानंतर अखंड हिंदुस्तानात ब्रिटिश साम्राज्या विरोधी जनमनात प्रचंड असंतोष निर्माण झाला होता. ब्रिटिश विरोधी निर्माण झालेला असंतोष याच कालखंडात एका क्रांतिकारकाने ब्रिटिशांविरोधी सशस्त्र क्रांतीचे पाऊल उचलले ते महान क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके होत.

देशकार्यासाठी लागणारी आर्थिक मदत म्हणून शिरूर (पुणे) तालुक्यातील शिक्रापूर-पाबळ रस्त्यावरील धामारी या गावात श्रीमंत सावकारांवर दरोडा टाकून जमा केली.त्या काळी ३ हजार रुपये एवढे जमा केले शिवाय गरीब शेतकऱ्यांच्या जमिनीची हि सोडवणूक केली,त्या धामारी गावाने गावच्या प्रवेशद्वाराला आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांचे नाव देउन स्वातंत्र्य संग्रामाच्या पाऊल खुणा जपल्या आहेत. त्या महान क्रांतिकारकांचे आज १७ फेब्रुवारी पुण्य स्मरणदिन संपन्न झाला.  त्यानिमित्त  एका क्रांतिकारकांची व गावची ओळख...

धामारी गावाने दोन वर्षापुर्वी गावच्या वेशीला क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके नामकरण केले हि वेश प्रवाशांना आकर्षित करत आहे. गावात जुन्या पद्धतीचे वेश असून या गावात जागृत खंडोबाचे देवस्थान असून या बरोबर विठ्ठल मंदिर, श्रीराम मंदिर, मातोबा मंदिर, मस्जिद, तसेच इयत्ता १० वी पर्यंत शाळा असून गावातील सर्व मंदिरेसुद्धा शोभिवंत आहेत. परंतु गेली काही वर्ष गावाला दुष्काळाच्या झळाया सोसाव्या लागत आहे.

फडके यांचा जन्म रायगड जिल्ह्यातील शिरढोण येथे झाला. प्राथमिक शिक्षणानंतर माध्यमिक शिक्षण कल्याण, मुबई, पुणे येथे पार पडले नंतर नोकरी साठी त्यांनी रेल्वे, नंतर ग्रॅण्ट मेडिकल कॉलेजात लेखनिक नोकरी केली अखेर त्यांनी लष्करात हिशोब खात्यात लागले त्याच वेळी आई आजारी पडली रजा न मिळाल्याने अखेरची भेट होऊ शकली नाही. यातून ब्रिटिशांविरोधी चीड निर्माण झाली हि पुढे क्रांतीची ज्योत  ठरली फडके यांच्यावर महादेव गोविंद रानडे यांच्या विचारांचा प्रभाव होता.

फडके यांनी २२,२५ ते २७ फेब्रुवारी १८७९ रोजी धामारी, लोणी व खेडवर दरोडा टाकून लूटमार केली. पुढे जेजुरी जवळ वाल्हे गावावर दरोडा टाकला. या लुटीत त्यांना चार बंदुका, तीनशे रुपये व शंभर रु.चे कापड मिळाले. या जमा रकमेतून ब्रिटिश विरोधी सशस्त्र उठाव करण्याची तयारी सुरू केली. यासाठी त्यांनी मुबंई व इतर ठिकाणी श्रीमंत व्यापारी सुशिक्षित वर्गाकडे आर्थिक मदत मागितली पण यात निराशा पदरी पडली.

पुढे फडके यांनी महाराष्ट्रातील मागासलेल्या जातींमध्ये मदत शोधली. यात मातंग, रामोशी, धनगर, कोळी आणि इतर अनेक समाजातून त्यांनी तरुण घेतले.त्यांस शस्त्रास्त्रांचे प्रशिक्षण देऊन आपल्या 'सैन्यात' भरती केले. काही सैनिकांसह त्यांनी ब्रिटिश सरकारविरुद्ध अधिकृतरीत्या युद्धाची घोषणा केली. सैनिकांच्या चरितार्थासाठी शिरूर,खेड भागातील सरकारी खजिना लुटला. पुढे पुण्यावर चाल करून काही दिवसांकरता पुणे ताब्यात घेतले. एकाच वेळी अनेक ठिकाणी हल्ला चढवून इंग्रज सरकारचे लक्ष विकेंद्रित करण्याच्या त्यांच्या चालीला यश मिळाले नाही आणि इंग्रज सरकारने भारतातील हा पहिला सशस्त्र उठाव मोडून काढण्याची तयारी केली. गाणगापूर जवळील धानूर गावाजवळ झालेल्या लढाईनंतर सरकारने फडक्यांना पकडून देण्याबद्दल इनाम जाहीर केले. याला प्रत्युत्तर दाखल म्हणून फडक्यांनी मुंबईच्या गव्हर्नरला पकडून देणाऱ्यास मोठे इनाम जाहीर केले ! यातून क्रांतीची मशाल अधिक तेवत राहिली.

या लढाईनंतर फडके यांनी अरब व रोहिल्यांकडून मदत मिळवण्यासाठी हैदराबाद संस्थानात गेले. परंतु तेथेही प्रतिसाद लाभला नाही पुढे गंगापुरात असताना रघुनाथ भट यांचं साह्याने रोहिल्यांचे प्रमुख इस्माईल खान याची भेट घेतली व मोठे संख्याबळ उभे केले.याचा सुगावा ब्रिटिशांना लागला तेथून फडके याने पळ काढला. पुढे जुलै २०, इ.स. १८७९ रोजी पंढरपूरकडे जात असताना कलदगी गावातील देवळात ब्रिटिशांविरोधी संघर्ष झाला. ब्रिटिश सरकारने फडके यांना जिवंत पकडले व पुण्याच्या तुरुंगात ठेवले. तेथे त्याच्यावर खटला चालवण्यात आला. पुण्यातील  सार्वजनिक काकांनी त्यांचे वकीलपत्र घेऊन बचाव करण्याचा प्रयत्‍न केला. फाशीची शिक्षा टळून त्यांना आजीवन कारावास व तडीपारीची शिक्षा झाली. अरेबियातील एडन येथील तुरुंगात पाठवण्यात आले. तेथे एकांतवासाची शिक्षा भोगत असलेल्या फडक्यांनी एके दिवशी आपल्या कोठडीचे दार बिजागऱ्यांसकट उचकटून पळून जाण्यात यशस्वी झाले काही दिवसांनी इंग्रजांनी फ़ंद फितुरीने त्यांना परत पकडले व पुन्हा तुरुंगात टाकले. आपल्याला मिळत असलेल्या वागणुकी विरुद्ध फडके यांनी आमरण उपोषण केले अखेर अखंड हिंदुस्थान च्या स्वातन्त्रासाठी १७ फेब्रुवारी १८८३ रोजी देह त्याग केला.

श्रीदत्त भक्त असलेल्या वासुदेव फडके यांचा लढा इतिहासात एकाकी, तसेच अनुयायी भेटले नाही, शस्त्रसामग्रीही मिळाली नाही. असे असले तरी पुढे अनेक क्रांतीकारकांनी या लढ्याची प्रेरणा घेतली. स्वातंत्र्य लढ्यात आपल्या प्राणांची आहुती दिली. अश्या क्रांतिकारकांचा इतिहास नव्या पिढी समोर ठेवला नाही तर भविष्यात देशात राहून देशविरोधी बोलणारी पिल्लावळ जन्मतच राहील यासाठी धामारी गावचा आदर्श इतर गावांनी घेऊन प्रवेशद्वार सजवावे हीच देशाप्रती आदर भावना असेल.

विठ्ठल वळसेपाटील,सणसवाडी
(ज्येष्ठ पञकार)
मोबाईल नं : ८४८४०६६०४२    

संबंधित लेख


शिरूर लोकसभेसाठी राष्ट्रवादीसाठी आपण खालीलपैकी कोणाला पसंती द्याल?
 दिलीप वळसे पाटील
 मंगलदास बांदल
 प्रदिप कंद
 विलास लांडे
 अन्य